Powierzchowne adekwatności danego ruchu czy postaci mogą być źródłem bardzo mylących skojarzeń. Szczególnie widzimy to obserwując polski elektorat protestu. Grzegorz Braun organizując swoją nieformalną koalicję pod tytułem „Szeroki Front Gaśnicowy” dał Polsce to czego nie było od czasu Samoobrony – przełamujący konsensus elit ruch protestu. Przyjął on estetykę antysystemowego trybuna ludowego, do tego kilka antyzachodnich haseł i strategię happeningu jako środka wyrazu i zwracania uwagi, oraz gotowość do ponoszenia ryzyka w ramach tych działań. Dał dokładnie to czego oczekują ludzie, których można by określić jako zaplecze buntu i protestu. Stąd pojawiły się z jednej strony przerażone, a z drugiej entuzjastyczne, okrzyki o tym jakoby objawił nam się w Polsce „nowy Lepper”. Wyborcy szukający w Braunie „nowego Leppera” popełniają jednak błąd, ponieważ kupują opakowanie, nie sprawdzając zawartości pudła. Kupują tę samą rewolucyjną energię, ale nie zważając na to czemu adekwatnie miałaby ona służyć. Wielu skupia się na podobieństwie formy protestu, tracąc z pola widzenia totalną różnicę treści.
Ponieważ Lepper nie sformalizował swojej tęsknoty za sprawiedliwym i sprawczym państwem w spójną doktrynę polityczno-filozoficzną, po jego zamordowaniu w 2011 roku nie pozostała szkoła myślenia, a jedynie estetyczne i retoryczne strzępy. Został po nim głośny krzyk, radykalny gest, buntowniczy ton i antyelitaryzm. Te zewnętrzne atrybuty wisiały w próżni, odcięte od swojego pierwotnego, propaństwowego i wspólnotowego korzenia. Właśnie po nie sięgnął współczesny ruch protestu stawiając na efektowną formę, na wywołanie skandalu i gotowość do zuchwałego przeciwstawiania się procedurom i decyzjom władz.
Podobieństwo niepokornej i czasem wręcz chuligańskiej formy protestu obu ruchów nie powinno przesłaniać fundamentalnej różnicy między nimi. Najbardziej rzucające się w oczy podobieństwo formy to stosowanie taktyki akcji bezpośredniej przez oba ruchy protestu. Z jednej strony są one pochwalane jako obywatelskie nieposłuszeństwo, z drugiej potępiane jako warcholstwo. Nie da się jednak odróżnić obywatelskiego nieposłuszeństwa od zwykłego warcholstwa po samej tylko formie czynu. Zasadniczą różnicę stanowi bowiem motywacja w imię, której decydujemy się na złamanie przepisów i dokonanie czynu, za który możemy odpowiadać karnie.
Dzisiejsi liderzy stosują sprzeciw i łamanie prawa w imię obrony wolności ludzi. W imię obrony ich praw osobistych. Nie ma to nic wspólnego z obywatelskim nieposłuszeństwem. Obywatelskie nieposłuszeństwo to bunt przeciw państwu nie w imię praw jednostek ale w imię samego państwa i jego racji stanu, to desperacka obrona państwa przed nim samym, przed jego autodestrukcyjnymi decyzjami za cenę narażenia się na represje.
Obywatelskie nieposłuszeństwo nie jako akt anarchii czy warcholstwa, ale najwyższy, tragiczny akt lojalności wobec idei państwa. Kiedy Samoobrona wysypywała nielegalnie sprowadzane zboże na tory, motywacją Leppera nie było dążenie do bezprawia czy anarchii. On uważał, iż to urzędnicy i elity liberalne, dopuszczając do niszczenia polskiego rolnictwa, zdradzają państwo. Łamanie przepisów prawa było w jego oczach jedynym sposobem na przywrócenie wyższego rzędu sprawiedliwości państwowej. Chciał, by państwo było silne, skuteczne, przedsiębiorcze i opiekuńcze. Było to działanie w swojej intencji głęboko propaństwowe – próba obrony samodzielności gospodarczej kraju przed tym, co stanowiło kolonizację. Celem sprzeciwu nie był demontaż państwa, a wręcz przeciwnie – sprzeciw wobec jego demontażu, bierności i wycofania.
Również język konfrontacji z elitami wyrażający frustrację i chęć rozliczenia zasiedziałych elit, stanowił tylko element formy, a nie zasadniczą treść. Owszem, to typowy język populizmu, jednak trzeba umieć zauważyć równicę między posługiwaniem się tym językiem przez populizm starego typu, a posługiwaniem się nim przez populizm nowego typu. U Andrzeja Leppera „pogonienie bandy z Wiejskiej” było zaledwie warunkiem wstępnym. Gdyby zapytać Leppera: „I co zrobicie, jak ich pogonicie?”, miał gotową wizję: „Uruchomimy fabryki, damy chłopom dopłaty, państwo weźmie odpowiedzialność za skup zboża”. Lepper był w stanie rzucić na stół a choćby wyrecytować z głowy ponad stustronicowy program Samoobrony, traktowany jako swój pomysł na Polskę i instrukcję obsługi państwa.
Gdy to samo pytanie zadamy współczesnemu populiście za hasłem „pogonić bandę” nie kryje się żaden plan rekonstrukcji państwa. Liczy się sam akt destrukcji – publiczne upokorzenie wroga, rozliczenia i widowiskowe „zaoranie” instytucji. Zemsta polityczna urasta niemal do rangi ostatecznego aktu eschatologicznego, po którym nie potrzebne są już żadne programy i plany działania. A jeżeli dalej dopytywać zbędzie cię jakimiś ogólnikowym frazesem iż „będziemy o to się spierać później, bo teraz najważniejsze jest odzyskać niepodległość/zapobiec wciągnięciu Polski do wojny”.
Widzimy więc główną różnicę między starym a nowym typem populizmu, która sprowadza się do całkiem innego stosunku do państwa. Stary populizm chciał zastąpić państwo liberalne państwem solidarnym, opiekuńczym i gospodarującym. Łamał prawo, by bronić samej idei sprawiedliwego państwa. Lepper wcale nie nienawidził państwa jako instytucji. Wręcz przeciwnie – on uważał państwo za najwyższą wartość, która została rozkradziona i porzucona przez liberalne elity po 1989 roku. Jego program opierał się na wierze, iż państwo powinno kontrolować strategiczne sektory, dotować rolnictwo, chronić gospodarkę przed zagranicznym kapitałem i aktywnie kreować miejsca pracy. Chciał „czegoś” – chciał fabryk, chciał skupów interwencyjnych, chciał silnej, gospodarującej ręki.
Andrzej Lepper odchodził w polityczny niebyt jako ostatni gigant starego, etatystycznego populizmu, w zbliżonym czasie – pod koniec 2006 roku – w Białymstoku objawił się Krzysztof Kononowicz. To, co cała Polska uznała wtedy za niewinny kabaret, w rzeczywistości było ponurym proroctwem nowego paradygmatu politycznego. Słynna deklaracja Kononowicza: „Żeby nie było bandyctwa, żeby nie było złodziejstwa, żeby nie było niczego”, zyskała status proroczej. Dzisiejszy populizm libertariańsko-antypaństwowy dąży dokładnie do tego ideału nicości: „Niech nie będzie ministerstw, niech nie będzie podatków, niech nie będzie regulacji, traktatów i zobowiązań. Niech nie będzie niczego!”. Nicość jawi się jako ideał i jedyna bezpieczna przestrzeń, w której państwo nie może obywatela skrzywdzić.
Zarówno populizm Samoobrony, jak i dzisiejszy populizm Szerokiego Frontu Gaśnicowego posługuje się hasłem walki o suwerenność. W praktyce jednak słowo „suwerenność” ma dla tych obu nurtów zupełnie inny sens. Stary populizm chciał suwerenności dla totalnej mobilizacji. Uznawał, iż państwo musi odciąć zewnętrzne sznurki, ale jednocześnie musi zgnieść wewnętrzny opór, powstrzymujący je przed działaniem. Tylko wtedy zyskuje absolutną czystość i swobodę ruchu, by móc chronić, budować, nacjonalizować i realizować wielkie narodowe cele. Nowy populizm chce „suwerenności dla bezczynności”. Domaga się by państwo było niezależne na zewnątrz tylko po to, by nikt z zagranicy nie zmuszał go do wprowadzania standardów, regulacji czy programów społecznych. Wewnątrz z kolei państwo ma całkowicie abdykować i zapaść w letarg, zostawiając gospodarkę i obywateli wolnemu rynkowi. Nowi populiści panicznie boją się sprawczości. Ich celem nie jest to, by polskie państwo było silne i potężne; ich celem jest to, by polskie państwo było słabe i bezradne. Chcą suwerenności na zewnątrz tylko po to, by wewnątrz nikt nie miał prawa wydać żadnego rozkazu ani zorganizować żadnego wielkiego projektu. Upragniona przez nich sytuacja, w której „nikt nikomu nic nie nakazuje”, nie jest suwerennością – to anarchistyczna ucieczka od odpowiedzialności za poprowadzenie narodu. Dla nowego populizmu, państwo jest po prostu aparatem opresji, biurokratycznym potworem, który poprzez podatki, cyfryzację, restrykcje (co mocno wybrzmiało w czasie pandemii) oraz globalne regulacje próbuje zniewolić jednostkę i zniszczyć tradycyjną rodzinę. Proponowanym przezeń rozwiązaniem nie jest zatrudnienie lepszych „gospodarzy”, ale radykalna redukcja uprawnień państwa – likwidacja podatków dochodowych i odrzucenie państwowych monopolów (np. w edukacji czy zdrowiu). Współczesny populizm nie obiecuje już żadnych wielkich wizji, a po prostu święty spokój. Jego główną obietnicą jest brak ingerencji. „Nie będzie podatków” oznacza w gruncie rzeczy: „Państwo nie weźmie od ciebie nic, ale też nic ci nie da. Ukryj się w swoim domu, zamknij drzwi, nikt cię nie będzie zmuszał do szczepień, do ekologii, do segregowania śmieci czy płacenia na wielkie programy społeczne i infrastrukturalne”. To propozycja ucieczki przed światem zewnętrznym.
Skąd jednak zmiana modelu populizmu w Polsce? Nie jest to wbrew pozorom kwestia personalna, tego iż kiedyś na czele ruchu protestu stał Lepper a teraz stoi Braun. Jest dokładnie na odwrót – to zmiany oczekiwań elektoratu protestu decydują o tym, iż popiera on dziś takich liderów jakich popiera, a nie takich jakich popierał kiedyś. Obywatele mają zakodowane w pamięci dekady doświadczenia praktyki, w której wszelkie przejawy państwowego gospodarzenia zasobami kończyły się gigantycznymi stratami finansowymi, aferami lub korupcją. „Skoro każda próba naprawy przynosi tylko nowe koszty, to wolę polityka, który obiecuje bezczynność. Pensja, którą mu płacę w Sejmie, to i tak grosze w porównaniu z tym, ile mógłby zmarnować, gdyby dorwał się do realnego zarządzania miliardami” – myśli sobie wyborca płaci więc swojemu reprezentantowi za to, by ten poszedł do parlamentu i rzucał piach w tryby państwowej machiny. Kiedyś od polityka oczekiwano wizji i budowania. Dziś sukcesem rządu dla wielu grup społecznych staje się sytuacja, w której państwo po prostu „nie przeszkadza”. Polacy nie żądają likwidacji państwa dlatego, iż nagle stali się ideowymi anarchistami. Robią to, ponieważ stracili jakąkolwiek nadzieję, iż instytucje publiczne mogą kiedykolwiek działać sprawnie, uczciwie i dla dobra wspólnego. W ten sposób współczesny populizm antysystemowy idealnie rezonuje z nastrojem zniechęconego, zatomizowanego społeczeństwa. Ludzie nie wierzą już, iż jakikolwiek nowy Lepper przyjdzie i uzdrowi publiczne szpitale czy urzędy. Dlatego wolą poprzeć kogoś, kto obieca im, iż zamknie te urzędy, a pieniądze ze składek zostawi w ich kieszeniach, zostawiając ich samych sobie. Wbrew temu co dziś wielu powtarza, Braun nie jest nowym Lepperem, bo współczesny elektorat protestu, po prostu już nie wierzy w naprawę państwa, nowego Leppera już nie chce i właśnie dlatego popiera Grzegorza Brauna.
Tutaj pojawia się wielkie niebezpieczeństwo dla naszej wspólnoty narodowej. Gdy państwo sprowadza się wyłącznie do roli nocnego stróża, do roli agencji ochroniarskiej stojącej na straży nienaruszalności własności prywatnej, przestaje być materialnym wyrazem ducha wspólnoty. Traci swoją metafizyczną legitymizację. Staje się tylko bezdusznym aparatem. Człowiek pozbawiony poczucia, iż buduje wspólne dziedzictwo zostaje zamknięty w więzieniu bezsensu swojego osobistego życia. Obecny populizm nie domaga się już ani nadania poczucia głębszego sensu życiu ludzkiemu, ani godności i szacunku dla codziennego poświęcenia na rzecz wspólnoty. Domaga się już tylko tego by dano ludziom spokój, by nie było podatków, by nie było wojny i by była tania ropa i gaz, i by państwo odczepiło się ze swoimi zakazami i nakazami. Traktuje człowieka jakby był konsumpcyjnym bydłem, które potrzebuje paszy i zagrody, a cała reszta – kultura, poczucie wspólnoty, wyższy sens, duma narodowa z budowania sprawiedliwego państwa – to „zbędne, luksusy, ludzi bez prawdziwych problemów”. Państwo zupełnie kapituluje z roli materialnego wyrazu wspólnoty, z roli czegoś co zaspokaja potrzebę samo-transcendencji, której w odróżnieniu od innych potrzeb, jednostki nie mogą zrealizować same, zamykając się w ciasnym horyzoncie osobistego życia. Taka wizja jest przejawem zaniku podstawowego instynktu państwowego, prowadzi tylko do dalszej atomizacji, pogłębienia poczucia wyobcowania i rozkładu więzi jaką jest więź narodowa, redukując narodowość do prywatnego hobby i jasełkowej estetyki. Zmiana treści politycznej populizmu z państwotwórczej na nihilistyczną i antypaństwową, nie jest źródłem problemu, ale jest jednak poważnym sygnałem ostrzegawczym, iż w psychice Polaków zachodzi proces niebezpieczny dla samej więzi będącej istotą naszej wspólnoty narodowej. Jest sygnałem, iż dziesięciolecia niekompetencji i moralnej zgnilizny tych, którzy dzierżyli ster państwa, odcisnęły się na kolejnych pokoleniach taką traumą, iż zaczęła ona już niemal zupełnie zagłuszać głos instynktu państwowego.
Elektorat protestu to nie jest stała, niezmienna masa. Choć emocja buntu pozostaje podobna, to treść polityczna tego buntu ulega całkowitej transformacji. To, co czyniło Andrzeja Leppera zjawiskiem unikalnym i niepodrabialnym, wynikało z konkretnego momentu historycznego i konkretnej, głębokiej treści społecznej, której dzisiejszy „Szeroki Front Gaśnicowy” zwyczajnie nie posiada i posiadać nie może.
Arkadiusz Domeredzki
